फिनल्याण्डको शिक्षा प्रणालीबाट नेपालले के सिक्न सक्छ ?

फिनल्याण्ड युरोपमा अवस्थित लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक संसदीय शासन व्यवस्था भएको मुलुक हो । आर्थिक सहायता तथा विकास संस्था (OECD) ले प्रत्येक तीन वर्षमा Program for International Student Assessment(PISA)  मार्फत विकसित देशहरुका विद्यार्थीहरुको अध्ययन गर्ने क्षमता, विज्ञान तथा गणित विषयको ज्ञान परीक्षण गर्दै आएको छ । PISA को २०१८ को प्रतिवेदन अनुसार फिनल्याण्डको शिक्षालाई विश्वकै उत्कृष्ट मान्न सकिन्छ ।

विश्वभरि नै सरकारी तथा सामुदायिक विद्यालयहरुमा भन्दा नीजि विद्यालयहरुमा आम अभिभावक र विद्यार्थीहरुको आकार्षण बढ्दो क्रममा रहेता पनि फिनल्याण्डमा भने कुनै पनि नीजि विद्यालय नभई सामुदायिक विद्यालयहरुमात्र सञ्चालनमा रहेका छन । फिनल्याण्डको शिक्षा प्रणालीलाई कक्षा १ देखि ९ सम्म, कक्षा १० देखि १२ सम्म र विश्वविद्यालय गरी तीन तहमा विभाजन गरिएको छ ।

कक्षा १ देखि ९ सम्मको अध्ययन गरिने तहलाई उभचगकपयगगि (आधारतभूत तह) पद्धति र कक्षा १० देखि १२ सम्मलाई उच्च माध्यामिक तह भनिन्छ । फिनल्याण्डमा ७ वर्षको उमेर पुगे पश्चात बालबालिकाहरु विद्यालय जाने गर्दछन् । सो भन्दा अगाडी बालबालिकाहरुले किन्डरगार्डेनमा खेल्ने, साथी बनाउने, रमाउने लगायतको कृयाकलापहरु मात्र गर्ने गर्दछन ।

फिनल्याण्डमा सन १९७२ भन्दा पहिले उच्च माध्यमिक तह भन्दा अगावै विद्यार्थीहरुले एकेडेमिक वा भोकेसनल मध्ये कुनै एक विधामा अध्ययन गर्नु पर्ने व्यवस्था थियो, यसले सामाजिक तथा आर्थिक असमानता भएका विद्यार्थीहरुको शिक्षाको पहुँचमा असमान अवसरको सृजना गरेको देखियो । साथै, कुनै विद्यालयहरुमा स्रोत साधानको पर्याप्तता अधिकतम हुने र कुनै विद्यालयमा स्रोत साधनको अभावले गर्दा विद्यार्थीहरुको सिकाइको अवसरमा असमानता रहेको देखियो ।

आधुनिक तथा व्यवहारिक शिक्षाको बढ्दो मागलाई सम्बोधन गर्न फिनल्याण्डले सन १९७२ देखि उभचगकपयगगि शिक्षा प्रणाली लागु गरेको छ। जस अनुसार कक्षा नौसम्म सबै विद्यार्थीहरुले अनिवार्य एकै किसिमको एकेडेमिक शिक्षा लिनु पर्ने व्यवस्था कायम भयो ।

आधारतभूत तह उत्तीर्ण भएका विद्यार्थीहरुले तीन वर्षे माथिल्लो माध्यामिक कक्षामा अध्ययन गर्न पाउनेछन । जसमा दुई तरिकाको शिक्षा हुन्छ । पहिलो एकेडेमिक शिक्षा जसबाट पछि डाक्टर, इन्जिनियर, कानुन, विज्ञान, वाणिज्य, शिक्षा वा अन्य संकायमा अध्ययन गर्न पाउने छन् भने अर्को भोकेसनल (व्यवसायिक) शिक्षा जसबाट अध्ययन सकेपछि काम गर्न पाउनेछन। यदपि यी दुवै शिक्षा सकेपछि पनि पुनः एकअर्कामा स्थानान्तरण गर्न पाउने व्यवस्था पनि रहेको छ। विद्यार्थीहरुले उच्च माध्यामिक विद्यालयको अध्ययन पश्चात विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्न पाउनेछ। फिनल्याण्डको आधुनिक शिक्षा प्रणालीका केही विशेषताहरुको बारेमा यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको छ।

शिक्षक छनौट पद्धति :

फिनल्याण्डमा शिक्षक बन्नको लागि स्नातकोत्तर उत्तीर्ण गरेको हुनु पर्दछ । शिक्षणलाई सबै भन्दा आकर्षित र उच्च कोटीको पेशाको रुपमा लिइन्छ । माथिल्लो माध्यामिक विद्यालयमा उत्कृष्ट रहेका विद्यार्थीहरुले मात्र शिक्षक बन्नका लागि विश्वविद्यालयमा भर्ना हुन पाउदछन् ।

शिक्षक बन्नका लागि विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्न प्रवेश परीक्षामा उत्कृष्ट अंक प्राप्त गर्नु पर्ने, अतिरिक्त क्रियाकलापहरुमा उत्कृष्ट रहेको हुनु पर्ने तथा शिक्षक बन्नुको मुख्य उद्धेश्य पनि विश्वविद्यालयले लिने अन्तरवार्तामा जवाफ दिनु पर्दछ। त्यस्तै गरी प्राथमिक तहमा अध्यापन गराउनु पर्ने शिक्षकहरु संगीत, गायन, खेलकुद, गणित र विज्ञान विषयमा उत्कृष्ट हुनु पर्दछ ।

विश्वविद्यालयमा विशेषगरी अनुसन्धान, प्रयोग तथा अध्यापन अभ्यास गर्नु पर्दछ । प्राथमिक शिक्षकहरुले शिक्षा विषयमा र माध्यामिक शिक्षकले आफ्नो अध्यापन गर्नु पर्ने विषयमा स्नतकोत्तर गरेको हुनु पर्दछ । शिक्षकहरु आफ्नो शिक्षण सिकाईको माध्यम छनौटमा पूर्ण स्वतन्त्र रहन्छन् ।

उत्कृष्ट सिकाइ वातावरण

फिनल्याण्डमा नगरपालिका स्तरीय, जिल्ला स्तरीय वा केन्द्रस्तरीय कुनै पनि परीक्षा हुँदैन ताकी यसबाट विद्यालय वा विद्यार्थीको स्थान निर्धारण नहोस् । विद्यार्थीहरु वा विद्यालयलाई निराशा पैदा नहोस् भन्ने उद्देश्यले विद्यार्थी होस वा विद्यालय कसैको स्थान सार्वजनिक गरिँदैन । उनिहरुको विचारमा विद्यार्थीहरुको स्थान सावर्जनिक गरीएमा आत्मबल गिर्ने र रचनात्मक क्षमतामा ह्रास आउने बताउछन् । त्यसैले त्यहाको विद्यार्थी र विद्यालयमा कुनै खालको प्रतिस्पर्धा कायम रहेको छैन ।

यद्यपि प्रत्येक विद्यार्थीको सिकाईको प्रगति भने मूल्यांकन गरिन्छ । सबै विद्यालयहरुले आफ्ना अनुभव र अभ्यासहरु एक अर्कामा साटासाट गर्ने गर्दछन् । त्यस्तै शिक्षकहरुबीच कक्षा बाहेकका समयमा विद्यमान समस्या, विद्यार्थीहरुको सिकाइको अवस्था, भावी रणनीतिको बारेमा एक अर्काबीच अनुभव साटासाट गर्ने गर्दछ । फिनल्याण्डको शिक्षकहरुले दिनमा धेरै समय अध्यापन गर्नु पर्दैन । फिनल्याण्डमा एउटै प्रकृतिको सरकारी विद्यालयमात्र रहेको छ । सबै विद्यार्थीहरुले समान र निशुल्क शिक्षाको अवसर पाउदछन। शिक्षक तथा विद्यार्थीहरुलाई खानाको व्यवस्था रहेको छ । कुनै विद्यार्थीहरु कुनै विषयमा कमजोर भएको पाइएमा उसलाई विशेष कक्षाको व्यवस्था गरिन्छ ।

निरन्तरत कक्षा स्तरोन्नति

विद्यार्थीहरुलाई सधै उत्प्रेरणा र प्रोत्साहन प्रदान गर्ने हेतुले फिनल्याण्डमा कहिले पनि कक्षा दोहोर्‍याउने गरिदैन वा फेल गरिदैन । शिक्षकहरुका अनुसार विद्यार्थीलाई कक्षा दोहोर्‍याउँदा पहिलो त विद्यार्थीहरुको मनोबल घट्ने तथा विद्यार्थीको सिक्ने क्षमतामा कमी ल्याउने गर्दछ । विद्यार्थीहरु कुनै विषयमा मात्र कमजोर हुने भएकोले उनीहरुलाई समयमा नै विशेष कक्षाको व्यवस्था गरिन्छ । विद्यार्थीहरुको वास्तविक समस्या पहिचान गरि समयमा नै विद्यार्थाीलाई थप सहयोग गरिन्छ । परीक्षा प्रणालीको बारेमा अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक औबामाले भनेका छन् कि “All you learning is about how to fill a little bubble on an exam and little tricks that you need to do in order to take a test and that’s not going to make education interesting”.

काउन्सिलिङ कार्यक्रम

विद्यार्थीहरुको अध्ययनलाई थप प्रभावकारी बनाउन काउन्सिलिङ कार्यक्रमहरुको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । यसले विशेषतः आधारतभूत तह उत्तीर्ण गरिसकेका तर माथिल्लो माध्यामिक कक्षा सुरु गर्ने विद्यार्थीका लागि भोकेसनल माथिल्लो माध्यामिक शिक्षा वा एकेडेमिक माध्यामिक शिक्षा वा कुनै काम गर्ने भन्ने विषयमा विद्यार्थीहरुलाई परामर्श दिने काम गरिन्छ ।

पाठ्यक्रमको निर्माण 

फिनल्याण्डका विद्यालयमा उपलब्ध स्रोत साधन तथा विद्यार्थीहरुको सिक्ने क्षमताको आधारमा हरेक शिक्षकहरुले आफैले पाठ्यक्रम निर्माण गर्दछ। विद्यालयमा शिक्षकहरुले थोरै समय शिक्षण गर्नुपर्ने तथा धेरैजसो समय पाठ्यक्रम डिजाइन तथा निर्माण गर्दछन। यसबाट विद्यार्थीको वास्तविक आवश्यकता पहिचान गरी विद्यार्थीको स्तर अनुसार अध्यापन गराउन सहज गराउँछ। कमजोर तथा अब्बल विद्यार्थीहरुलाई फरक फरक शिक्षा दिइन्छ।

शिक्षकहरु जिम्मेवार हुनु तथा विश्वास गरिनु

फिनल्याण्डमा शिक्षकहरु आफ्नो पेशा प्रति सदैव पुर्ण जिम्मेवार रहन्छन । शिक्षकलाई जबाफदेहि भन्दा पनि जिम्मेवार बनाइने गरिन्छ। अभिभावकहरु शिक्षक प्रति विश्वास राख्ने र शिक्षकहरु पनि अभिभावक तथा विद्यार्थीहरु प्रति जिम्मेवार हुने गर्दछ । त्यस्तै गरी विद्यालयमा माथिल्लो निकायबाट कुनै पनि प्रकारको निरिक्षण गर्ने, हस्तक्षेप गर्ने कार्यहरु गरिदैन। यदपि शिक्षकहरुले अभिभावक तथा सरकारी निकायहरुमा विद्यार्थीको प्रगतिहरु पठाउनु पर्दछ ।

समताको आधारमा निशुल्क शिक्षा

फिनल्याण्डमा बसोबास गर्ने स्वदेश तथा विदेशी जो कोहीलाई पनि निशुल्क शिक्षा पाउने व्यवस्था रहेको छ। चाहे विद्यालय होस् वा विश्वविद्यालय जुन सुकै संकायमा अध्ययन गर्न कुनै शुल्क तिर्नु पर्दैन। शिक्षा प्राप्तिलाई मानब अधिकारको रुपमा लिइएको हुनाले निशु्ल्क शिक्षाको व्यवस्था गरिएको छ। अभिभावकहरुले आफ्ना बालबालिकाका लागि राम्रा विद्यालयहरुको खोजि गर्नु पर्दैन। किनकि सबै विद्यालयहरु राम्रा नै हुन्छन्। विद्यालयहरुलाई राम्रो नराम्रो भनि कहिले मुल्यांकन गरिँदैन ।

अतिरिक्त कृयाकलापहरुः

विद्यार्थीहरुको चौतर्फी विकासको लागि खेलकुदको प्रशस्त सुविधा तथा व्यवस्था रहेको छ। विद्यार्थीहरुलाई विद्यालयमा समय विताउन र विद्यालयमा नै आउने वानीको विकास गराउन पनि खेलकुदले प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्दछ। त्यस्तै विद्यार्थीहरुलाई संगीत तथा नृत्य सिक्न, भिडियो गेम तथा कार्टुन हेर्न पाउने अवसर समेत प्राप्त रहेका छन्।

फिनल्याण्डको शिक्षा प्रणालीबाट नेपालले के सिक्न सक्छ ?

नेपालको वर्तमान संविधान अनुसार माध्यामिक तहसम्मको शिक्षाको सञ्चालन एवं व्यवस्थापन सम्वन्धी अधिकार स्थानीय सरकारलाई रहेको छ । स्थानीय तहमा कर्मचारीको अभाव एकातर्फ रहेको छ भने अर्को तर्फ शिक्षा सुधारको लागि जनप्रतिनिधि तथा कर्मचारीको चासो न्युन रहेको देखिएको छ ।

भौगोलिक विकटताले गर्दा पहाडी भूभागमा विद्यालयहरुको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन पनि चुनौतिको विषय बनेको छ। त्यस्तै गरी शहर केन्द्रित विद्यालयहरुमा शिक्षकहरुको चाप बढ्दो छ भने ग्रामिण क्षेत्रमा विद्यार्थी तथा शिक्षकको संख्या कम रहेको छ ।

त्यस्तैः शिक्षकहरु अनौपचारिक रुपमा विभिन्न राजनीतिक दलको सदस्यको रुपमा काम गर्दै आएको पनि प्रष्ट देखिन्छ । जसले गर्दा शिक्षकहरु आफ्नो शिक्षण पेशामा पुर्ण रुपमा व्यवसायिक हुन सकिरहेका छैनन् । यद्यपि अनेक समस्याको बाबजुत पनि शिक्षा क्षेत्रका सुधार बाहेक अन्य विकल्प रहेको छैन । अतः नेपालमा शिक्षा क्षेत्रको विकासको लागि चाल्नु पर्ने केही कदमहरुको बारेमा चर्चा गर्न चाहान्छु ।

अनलाइन खबरमा समाचार छ।

Leave a Reply